Kamu yönetiminde birçok ilkeden söz etmek mümkündür. Ancak bunlardan en önemlisi mali saydamlık ve hesap verebilirliktir. Bu nedenle 5018 sayılı Kamu Mali Yönetimi ve Kontrolü Kanunu’nda kamu kaynağının kullanılmasına ilişkin genel esaslar bölümünde bu iki ilkeye yer ayrılmış ve şu şekilde tanımlanmıştır.

Mali saydamlık, kamu kaynağının elde edilmesi ve kullanılmasında denetimin sağlanması amacıyla kamuoyunun zamanında bilgilendirilmesidir.

Hesap verme sorumluluğu ise kamu kaynaklarının kullanılmasından sorumlu ve yetkili olanların; kaynakların etkili, ekonomik, verimli ve hukuka uygun şekilde elde edilmesi, kullanılması, muhasebeleştirilmesi, raporlanması ve aksi durumlar için gerekli önlemleri alma sorumluluğudur. Tüm bu süreçlerle ilgili yetkili mercilere hesap verme zorunlulukları bulunur.

2024 Yerel Seçimleri Öncesinde Şeffaflık Taahhütnamesini Kaç Aday İmzaladı?

Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin[i] şeffaflık konusunda olması gereken yerde olmadığımızı gösterdiğini düşündüğüm önemli bir verisi bulunmakta. 2019 Yerel Seçimleri öncesinde belediye başkan adaylarının 242’si Şeffaflık Taahhütnamesini[ii] imzalamış. 2024 Yerel Seçimleri öncesinde ise bu sözleşmeyi imzalayan belediye başkan adayı sayısı sadece iki. Yanlış okumadınız sadece iki belediye başkan adayı. Cumhuriyet Halk Partisi(CHP)’nden tekrar aday olan Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Mansur YAVAŞ ve Türkiye İşçi Partisi(TİP) Çankaya Belediye Başkan Adayı İrfan DEĞİRMENCİ Şeffaflık Taahhütnamesini imzalamış. Ayrıca İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İMAMOĞLU gibi 2019 Yerel Seçimleri öncesinde sözleşmeyi imzalamış ve bugün itibariyle görevde olan az sayıda belediye başkanı bulunuyor.

Siyasi Partilerin Seçim Bildirgeleri Yeterli Mi?

2024 Yerel Seçimleri öncesinde çoğu siyasi partinin duyurduğu seçim bildirgelerinde şeffaflıktan ve hesap verebilirlikten bahsediliyor. Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin 2024 Yerel Seçimleri öncesinde yedi siyasi partinin seçim bildirgelerini incelediği bir raporu var. Rapor seçim bildirgelerindeki şeffaflık, dürüstlük, hesap verebilirlik, katılımcılığı artırma ve eşitlik adalet konularındaki politika taahhütlerinin ne ölçüde detaylı olduğunu ve uygulanabilir olduğunu değerlendiriyor. Ancak rapora göre incelenen seçim bildirgelerinde pek çok eksik ve yetersizlikler mevcut. [i]

Mali Saydamlık ve Hesap Verme Göstergeleri

Mali saydamlık ve hesap verme sorumluluğunu yerine getirmekte iki önemli rapor bulunmaktadır. Bunlardan bir tanesi Faaliyet Raporu diğeri ise Kurumsal Mali Durum ve Beklentiler Raporudur. Bu iki raporunda takviminde kamuoyuna duyurulma zorunluluğu vardır.

Faaliyet Raporu, tamamlanan mali yılın sonunda hazırlanır.  Kullanılan bütçe, performans sonuçları ve faaliyetlere ilişkin detaylı bilgileri içerir. Meclise sunulan faaliyet raporunun belli orandaki meclis üyeleri tarafından kabul edilmemesi yasal süreçlerin başlamasına neden olabileceğinden idareler tarafından titizlikle hazırlanır.

Kurumsal Mali Durum ve Beklentiler Raporu(MDBR), mali yılın ilk altı aylık bütçe uygulama sonuçlarının ve gelecek altı aya ilişkin beklentilerin ortaya konulduğu rapordur. Bu raporun meclise sunulması gerekmez. Ancak temmuz ayı içeresinde kamuoyuna duyurulur.

MDBR ile idarenin bütçe kullanımında ne gibi değişiklikler olduğu, hangi kalemlerde artış-azalış yaşandığını önceki yıl ve aylara göre görebilirsiniz. MDBR; yönetim için gerekli aksiyonların alınmasını sağlayan önemli bir fırsat, kamunun gerekli denetimi yapabilmesi için de önemli bir araç niteliğindedir.

Büyükşehir Belediyelerinde Gelinen Durum

Faaliyet Raporu gibi biten bir mali yıla ilişkin olmayan, meclise sunulma zorunluluğu bulunmayan MDBR, idarelerin mali saydamlık ve hesap verebilirlik konusundaki tutumunu ortaya koymaktadır. Gelin son 5 yılda Büyükşehir Belediyelerinin MDBR’yi yayımlama durumlarına bakalım.

• Toplam büyükşehir belediyesi sayısı: 30
• MDBR’yi 5 yıl boyunca düzenli yayımlayan büyükşehir belediyesi sayısı: 17
• MDBR’yi 5 yıl boyunca hiç yayımlamayan büyükşehir belediyesi sayısı: 3
• MDBR’yi 5 yıl boyunca 1 kere yayımlamayan büyükşehir belediyesi sayısı: 7
• MDBR’yi 5 yıl boyunca 2 den fazla yayımlamayan büyükşehir belediyesi sayısı: 6

Mali Saydamlık ve Hesap Verebilirlik Göstergelerinin Sonuçları

Sonuç olarak mali saydamlık ve hesap verebilirlik göstergesi olarak analiz ettiğimiz;

• Şeffaflık taahhütnamesini imzalayan belediye başkan adaylarının sayısındaki azalış,
• Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin raporuna göre siyasi parti seçim bildirgelerinde konunun yeterli düzeyde ele alınmıyor olması,
• Yasal zorunluluk olan ancak yaptırımı bulunmayan MDBR’yi kamuoyuna açıklayan büyükşehir belediyesi sayısının 26’dan 18’e gerilemiş olması

bu konuya verilen önemin azalmış olduğunu göstermektedir. Ayrıca belediye meclislerinde denetim ve hesap sorma sorumluluğunu yerine getirmek üzere seçilen bazı meclis üyelerinin yeterli bilinç ve donanıma sahip olmadığının da göstergesidir. Çünkü denetim evrak, belge ve raporlar üzerinden yapılır.

Açıklama: Yazı hazırlanırken sayısal verileri teyit edilmek üzere Uluslararası Şeffaflık Derneği ile iletişime geçilmiş ancak telefon ve eposta ile iletişim sağlanamamıştır. Bu nedenle ilgili derneğin kurumsal internet sitesinde bulunan veriler kaynak olarak kullanılmıştır.

[i] Uluslararası Şeffaflık Derneği 2024 Seçim Beyannamelerinde Şeffaflık ve Hesap Verebilirlik Raporuna buradan ulaşabilirsiniz.

[i] Uluslararası Şeffaflık Derneği https://seffaflik.org/

[ii] Uluslararası Şeffaflık Derneği’nin Yerel Yönetimler Şeffaflık İlkelerine ve Yerel Yönetimler Şeffaflık Taahhütnamesine buradan ulaşabilirsiniz.