Türkiye İstatistik Kurumu(TÜİK)’nun verilerine göre, Türkiye’nin toplam tarım alanı 2004’te 26,5 milyon hektarken, bugün bu rakam 24 milyon hektara geriledi. Yani son 20 yılda 2,5 milyon hektar tarım alanı yok oldu. Bu kaybın %80’i yani 2 milyon hektarı ise yalnızca büyükşehirlerde gerçekleşti. Bu dramatik tablo, tarımın en çok kent baskısı altında ezildiğini açıkça ortaya koyuyor.

Bu yazımızda, büyükşehirlerdeki tarım alanlarının zaman içindeki değişimini, bu olumsuz gidişatı tersine çevirebilen yerel yönetimleri ve onların uyguladığı politikaları mercek altına aldık. Bugün neredeyse tüm büyükşehirlerin strateji belgelerinde yer alan ‘kırsal kalkınma’ ve ‘tarımsal destek’ başlıklarının, sahadaki gerçek karşılığını tartışıyoruz. Tarım alanlarının seyri, sadece yerel yönetimler için değil, aynı zamanda yurttaşlar ve uzmanlar açısından da tarımsal kalkınmanın nabzını tutan en somut göstergelerden biri. Umarız bu analiz, daha sürdürülebilir bir kent-tarım ilişkisi için katkı sunar.

Mevcut Durum: Büyükşehirde Toprağın Seyri

Türkiye’nin toplam tarım alanı 2024 itibarıyla 24 milyon hektar düzeyine gerilemiş durumda. Bu alanın yaklaşık 161 milyon dekarı (16,1 milyon hektar) büyükşehir belediye sınırları içerisinde yer alıyor. Ancak bu toplamın içinde tarımsal faaliyet açısından büyük farklar görülüyor; bazı kentler tarım arazisi açısından hala güçlü bir pozisyondayken, bazı büyükşehirler neredeyse sembolik düzeyde tarım alanına sahip.

Tarımsal Büyüklükte Öne Çıkan Büyükşehirler

Bazı büyükşehirler, yüzölçümleri ve iklim koşulları sayesinde önemli miktarda tarım alanına sahip. Bunlar aynı zamanda Türkiye’nin tarımsal üretiminde kilit rol oynayan iller:

• Konya: 18,8 milyon dekar ile açık ara Türkiye’nin en büyük tarım alanına sahip ili. “Türkiye’nin tahıl ambarı” unvanını 2024 itibarıyla hala taşıyor.
• Ankara: 11,2 milyon dekar ile İç Anadolu’nun tarımsal üretim üssü konumunda.
• Şanlıurfa: 11,1 milyon dekar tarım alanıyla Güneydoğu’nun en verimli ovalarını barındırıyor. GAP projesiyle kazanım sağlanan bu alan, halen büyük potansiyele sahip.
• Kayseri, Diyarbakır ve Eskişehir gibi iller de 5 milyon dekarın üzerindeki tarım alanlarıyla dikkat çekiyor.

Tarım Baskısı Altındaki Büyükşehirler

Şehirleşmenin etkisinin en yoğun hissedildiği iller, tarım alanı açısından ciddi baskı altında:

• İstanbul: Sadece 746 bin dekar tarım alanı kaldı. Türkiye’nin ekonomik kalbi olan bu şehirde, tarımsal üretim neredeyse yok olma noktasında.
• Kocaeli: Sanayi yoğunluğu nedeniyle tarım alanı 821 bin dekar seviyesinde.
• Sakarya, Muğla, Trabzon gibi şehirlerde de tarım arazileri kısıtlı ve yapılaşma baskısıyla daralıyor.

Bu şehirler aynı zamanda kentsel yayılmanın en hızlı gerçekleştiği alanlar. Tarım arazilerinin konut, sanayi ve altyapı yatırımlarına dönüşmesi, sadece alan kaybı değil, yerel gıda üretiminin zayıflaması anlamına da geliyor.

Tarım arazisi en düşük olan büyükşehir İstanbul’da, Konya’nın sadece %4’ü kadar tarım alanı bulunuyor. Bu fark sadece coğrafi değil; planlama, koruma politikaları ve rant baskısıyla da doğrudan ilişkili.

Orta Ölçekli Tarımsal Kapasiteye Sahip Büyükşehirler

3 ila 5 milyon dekar arasında tarım alanına sahip büyükşehirler ise tarım ve kent arasında hassas bir denge kurma mücadelesi veriyor:

• Manisa, Balıkesir, Aydın, İzmir, Mersin, Gaziantep, Antalya, Denizli, Samsun gibi şehirler tarımda hala önemli rol oynasa da kırsal alanlar hızla daralıyor.
• Bu iller, tarımın kent politikalarına entegre edilmesi açısından örnek uygulamalara en çok ihtiyaç duyan bölgeler.

• Tarım alanlarının büyük kısmı hala büyükşehir sınırlarında yer alıyor.
• Ancak bu alanlar giderek daralıyor ve çoğu şehirde yapılaşma baskısı tarımı tehdit ediyor.
• Yerel yönetimlerin, tarım alanlarını sadece “koruma” değil, aynı zamanda aktif tarımsal üretim alanı olarak geliştirme stratejileri üretmesi gerekiyor.

Tarım Alanlarında 20 Yıllık Değişim: Kayıp Nerede, Kazanç Nerede?

2004’ten 2024’e uzanan 20 yıllık süreçte Türkiye genelinde 2,5 milyon hektar (25 milyon dekar) tarım arazisi kaybedildi. Bu kaybın büyük kısmı büyükşehir sınırlarında gerçekleşti. Detaylı verilere baktığımızda, bazı büyükşehirlerde dramatik daralmalar yaşanırken, az sayıda kentte tarım alanı artışı gözleniyor.

En Yüksek Kaybı Yaşayan Büyükşehirler (Miktar Bazında)

Bu şehirlerdeki tarım alanı kaybı yüz binlerce dekara ulaşmış durumda:

• Konya: -7.353.518 dekar (yaklaşık 735 bin hektar), Türkiye’nin en büyük tarım ili olmasına rağmen %28 oranında alan kaybı yaşamış.
• Diyarbakır: -2.296.365 dekar (%29 oranla en büyük kayıp yüzdesine sahip).
• Ankara: -1.429.561 dekar, hem yüzölçüm hem de kentleşme baskısıyla tarım alanlarını kaybediyor.
• Kahramanmaraş, Malatya, Mersin, Adana ve Antalya gibi tarımsal üretim açısından öne çıkan illerde de kayıplar ciddi boyutlarda.

Bu şehirler, Türkiye’nin gıda üretiminde önemli yer tutarken aynı zamanda betonlaşma ve sanayi baskısı altında kalmış durumda. Kentleşme hızlandıkça, kırsalın geri çekildiği net biçimde görülüyor.

Değişim Oranı En Yüksek Olan Şehirler:

Yani alan olarak kayıp büyük olmasa da oransal daralma ciddi:

• Diyarbakır (%-29), Konya (%-28), Malatya (%-26), Kahramanmaraş (%-25) gibi şehirler, sadece mutlak değil, oransal olarak da tarım topraklarının dörtte birini kaybetmiş.
• Bu durum, bu şehirlerdeki tarımsal varlığın sistematik olarak gerilediğini ve kentleşme baskısının daha belirleyici hale geldiğini gösteriyor.

Tarım Alanı Artan Büyükşehirler – Nadir ve Dikkat Çekici:

Sadece 5 şehirde tarım alanı artışı görülüyor. Bu artışlar, doğru planlama, koruma politikaları ya da kullanım dışı kalan alanların yeniden tarıma kazandırılması sayesinde olabilir:

• Van: +789.598 dekar (%+26)
• Erzurum: +412.080 dekar (%+11)
• Tekirdağ: +369.783 dekar (%+10)
• Trabzon: +69.547 dekar (%+7)
• Manisa: +148.674 dekar (%+3)

Bu artışlar tarımı destekleyen politikaların etkili olabileceğine dair önemli ipuçları sunuyor.

• Büyükşehirlerde tarım arazileri sistematik olarak küçülüyor ve bu daralma, ülkenin gıda güvenliğini uzun vadede tehdit ediyor.
• Konya, Diyarbakır, Ankara gibi lider üretim merkezlerinde yaşanan kayıplar, sadece yerel değil, ulusal ölçekte bir sorun yaratma potansiyeline sahip.
• Tarım alanı artışı gösteren birkaç istisnai şehir dışında, genel tablo tarım aleyhine bir dönüşümü gösteriyor.
• Bu durum, yerel yönetimlerin uyguladığı kırsal kalkınma politikalarının başarısını ölçmek için kritik bir gösterge sunuyor.

Tarım Alanlarını Artıran Belediyelerin Başarı Hikayeleri

Van Büyükşehir Belediyesi- Tarımsal Makine Desteği ve Tohum Projeleri: Çiftçilere yönelik çeşitli destekler sunmaktadır. Özellikle, Muradiye ilçesinde 400 çiftçiye yüzde 75 hibeli toplam 236 ton buğday ve arpa tohumu desteği sağlanmıştır. Ayrıca, katı gübre serim makinesi ve silajlık mısır makinesi gibi tarım makineleriyle çiftçilere destek verilmektedir.

Erzurum Büyükşehir Belediyesi- Sulama Tesisleri ve Tarım Makinesi Desteği: Erzurum Büyükşehir Belediyesi, kırsal alanda tarıma yönelik yatırımlar yapmaktadır. 85 tarımsal amaçlı sulama tesisinden 21’ini tamamlayarak faaliyete geçirmiştir. Ayrıca, DAP Bölge Kalkınma İdaresi ile birlikte kurulan tarım makineleri filosu, çiftçilere hizmet vermektedir.

Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi- Tarım Yatırımları ve Çiftçi Destekleri: Tekirdağ Büyükşehir Belediyesi, tarım ve hayvancılıkla ilgili yatırımlarını sürdürmektedir. Özellikle, arıcılığın gelişimi için önemli projeler gerçekleştirilmiştir.

Trabzon Büyükşehir Belediyesi- Tarım ve Hayvancılık Destekleri: Trabzon Büyükşehir Belediyesi, tarım ve hayvancılık sektörlerine yönelik çeşitli destekler sunmaktadır. Özellikle, arıcılığın gelişimi için projeler gerçekleştirilmiştir.

Manisa Büyükşehir Belediyesi- Tohum Desteği ve Tarım Çalıştayları: Manisa Büyükşehir Belediyesi, çiftçilere yönelik çeşitli destekler sunmaktadır. 2024 yılında, üreticilere yüzde 75 hibeli 564 bin 75 kilogram arpa, buğday, 5’li karışım yem bitkisi ve süt otu tohumları dağıtılmıştır. Ayrıca, tarım çalıştaylarına katılarak çiftçilere bilgi ve deneyim paylaşımı sağlamaktadır.

Değerlendirme: Niyet Var, Etki Belirsiz

Bugün Türkiye’deki büyükşehir belediyelerinin tamamı, kırsal kalkınma ve tarımsal üretim başlıklarına az ya da çok kaynak ayırıyor. Fidan desteklerinden sulama projelerine, tarım makineleri temininden eğitim programlarına kadar birçok çalışma sahada uygulanıyor. Ancak bu çalışmaların gerçek etkisinin izlenmemesi, veriye dayalı bir değerlendirme sürecinin işletilmemesi, mevcut stratejilerin zamanla rutine dönüşmesine neden oluyor. Hangi uygulamanın işe yaradığını, hangisinin etkisiz kaldığını ortaya koyacak sağlam göstergelerin eksikliği, belediyelerin çoğunu aynı politikaları tekrarlamaya itiyor.

Sonuç olarak, ciddi bütçeler harcanmasına rağmen beklenen dönüşüm sağlanamıyor. Tarım alanlarının seyrini izlemek, sadece bir çevre ya da kalkınma meselesi değil, yerel yönetimlerin stratejik kararlarını iyileştirmeleri için kritik bir geri bildirim mekanizmasıdır.

Elbette, tarım sektörünün gelişimi yalnızca yerel yönetimlerin inisiyatifiyle açıklanamaz. Hükümet politikaları, iklim değişikliği, ekonomik koşullar gibi pek çok parametre tarımsal üretimi doğrudan etkiler. Bu çalışma, tüm bu karmaşık etkenler arasında, büyükşehir ölçeğinde yerel yönetimlerin etkisini gözlemlemeye yönelik bir çerçeve sunmayı amaçlamaktadır.

Stratejik yönetim alanında uzman ekibimiz, kurumsal, yönetimsel ve kişisel gelişiminize yönelik danışmanlık ve eğitim hizmetleri sunmaktadır. Bu hizmetlerle, organizasyonel verimliliğinizi artırabilir ve yönetim becerilerinizi geliştirebilirsiniz. Ayrıca kurumsal kapasitenizin mevcut durumuna ilişkin ücretsiz ön değerlendirme raporu talep edebilirsiniz. Hizmetlerimiz hakkında daha fazla bilgi almak için bizimle iletişime geçin.

Güncel konulardan haberdar olmak için sosyal medya hesaplarımızdan bizi takip edin..

• LinkedIn
• X
• Instagram
• YouTube