2024 yılı, büyükşehir belediyeleri açısından hem ekonomik belirsizliklerin hem de hizmet sunumuna yönelik artan toplumsal beklentilerin bir arada yaşandığı bir dönem olmuştur. Belediyeler, bu süreçte sınırlı mali kaynakları ile temel hizmetleri aksatmadan sunmak, aynı zamanda yatırım ve sosyal destek politikalarını da sürdürmek durumunda kalmıştır. Bu çerçevede belediyelerin yıl başında meclis onayıyla belirledikleri gider bütçelerini nasıl kullandıkları, hangi kalemlere öncelik verdikleri ve kaynakları ne ölçüde etkin yönettikleri, mali performanslarının ve stratejik önceliklerinin anlaşılması açısından kritik önem taşımaktadır.

Bu analizde, büyükşehir belediyelerinin 2024 yılına ait gider bütçeleri; personel giderleri, mal ve hizmet alımları, sermaye giderleri ve faiz ödemeleri ana kalemler bazında oransal olarak incelenmiştir. Amaç, belediyelerin bütçe tercihlerine, harcama eğilimlerine ve hizmet sunum önceliklerine ışık tutmak; aynı zamanda kamu kaynaklarının verimli ve dengeli kullanılıp kullanılmadığına ilişkin somut göstergeler ortaya koymaktır.

Elde edilen bulgular, yerel yönetimlerde mali denge, kurumsal kapasite ve uzun vadeli yatırım politikaları açısından karşılaştırmalı bir değerlendirme yapma imkanı sunmaktadır. Gelin 01 Ocak 2024 – 31 Aralık 2024 dönemine ait mevcut veriler üzerinden büyükşehir belediyelerinin gider bütçesi kullanımına ilişkin detayları inceleyelim.

Ortalamanın Üzerinde Personel ve SGK Gideri Olan Büyükşehir Belediyeleri Hangileri?

29 büyükşehir belediyesinde 2024 yılı Personel ve SGK giderlerinin, 2024 yılı gider bütçesi oranına bakıldığında ortalama %10,6’dır. Bu ortalamanın yaklaşık 4 kat üstünde gerçekleştiği görülen Antalya Büyükşehir Belediyesi(%42,1) sıralamanın ilk sırasında gelmektedir. Ortalamanın üstünde olan diğer büyükşehir belediyeleri sırasıyla Diyarbakır, Trabzon, Van, Mardin, Muğla, Eskişehir, Adana, Tekirdağ ve Sakarya’dır.

Personel ve SGK Giderlerinin Oranı En Düşük Olan Büyükşehir Belediyeleri: İstanbul (%5), Samsun (%5,3), Erzurum (%5,6)

Faiz Yükü En Yüksek Büyükşehir Belediyesi Hangisi?

Faiz gideri,  alınan borcun maliyeti olarak ödenen faizi ifade etmektedir. Finansman ihtiyacının karşılanması amacıyla alınan borçla beraber doğan yükümlülüktür. 29 büyükşehir belediyesindeki faiz giderlerinin, toplam gider bütçesine oranına göre incelediğimizde ortalamanın %6,1 düzeyinde olduğu görülmektedir. Ortalamanın 3,5 kat üstünde gerçekleşen Malatya Büyükşehir Belediyesi’nde bu oran %21,0’dir. Ortalamanın üstünde olan diğer büyükşehir belediyeleri sırasıyla Balıkesir, Samsun, Ordu, Denizli, Van, Gaziantep, Mardin, Şanlıurfa ve Kahramanmaraş‘dır.

Faiz Giderleri Oranı En Düşük Olan Büyükşehir Belediyeleri: Tekirdağ (%0), Muğla (%0), Manisa (%0,5)

Mal ve Hizmet Alım Giderleri Yüksek Olan Büyükşehirler Hangileri?

Belediyelerin kamu hizmetlerini yürütmek amacıyla ihtiyaç duyduğu her türlü malzeme, araç, ekipman ve dışarıdan sağlanan hizmetler için yaptığı harcamaları kapsar. Temizlik, güvenlik, bakım-onarım, danışmanlık, ulaşım, enerji, iletişim, kırtasiye, yiyecek-içecek alımları gibi hizmet sunumunu doğrudan etkileyen giderler bu kalem altında toplanır. Bu gider grubu, belediyenin hizmet kapasitesi ve operasyonel etkinliğinin sürdürülebilirliği açısından kritik öneme sahiptir. 29 büyükşehir belediyesindeki Mal ve Hizmet Alımı giderlerinin, toplam gider bütçesine oranına göre incelediğimizde ortalamanın %40,4 düzeyinde olduğu görülmektedir. Ortalamanın 1,5 kat üstünde gerçekleşen Mersin Büyükşehir Belediyesi’nde bu oran %61,1’dir. Ortalamanın üstünde olan diğer büyükşehir belediyeleri sırasıyla Eskişehir, Adana, Sakarya, Şanlıurfa, Ordu, Diyarbakır, Van, Manisa, Balıkesir ve Mardin‘dir.

Mal ve Hizmet Alımı Giderleri Oranı En Düşük Olan Büyükşehir Belediyeleri: Denizli (%18,4), Antalya (%25,8), Kayseri (%28,2)

Sermaye Giderleri ile Yatırıma Ağırlık Veren Büyükşehirler Hangileri?

Mal ve Hizmet Alımları, belediyelerin günlük hizmetlerini sürdürebilmek için yaptığı, tüketimi kısa vadede gerçekleşen ve tekrar eden harcamaları kapsarken; Sermaye Giderleri, uzun ömürlü, kalıcı değer yaratan ve yatırım niteliği taşıyan harcamaları ifade eder. Örneğin, temizlik hizmeti alımı veya kırtasiye malzemesi temini mal ve hizmet alımı sayılırken; bir hizmet binasının inşası, araç alımı ya da altyapı projeleri için yapılan harcamalar sermaye gideri olarak sınıflandırılır. Bu ayrım, belediyenin kaynaklarını operasyonel ihtiyaçlara mı yoksa uzun vadeli yatırımlara mı yönlendirdiğini anlamak açısından kritik öneme sahiptir.

29 büyükşehir belediyesindeki sermaye giderlerinin, toplam gider bütçesine oranına göre incelediğimizde ortalamanın %27,7 düzeyinde olduğu görülmektedir. Ortalamanın 1,7 katı üstünde gerçekleşen Erzurum Büyükşehir Belediyesi’nde bu oran %48,2’dir. Ortalamanın üstünde olan diğer büyükşehir belediyeleri sırasıyla Samsun, Aydın, Kocaeli, Kayseri, Hatay, İstanbul, Bursa, İzmir, Denizli, Ankara ve Kahramanmaraş‘dır.

Sermaye Giderleri Oranı En Düşük Olan Büyükşehir Belediyeleri: Eskişehir (%13,7), Van (%13,7), Mardin (%14,1)

Riskler

• Personel ve SGK giderlerinin bütçe içindeki oranının artması, belediyenin gider yapısının esnekliğini azaltır ve kaynakların büyük bölümünün sabit, zorunlu harcamalara bağlandığını gösterir. Bu durum, belediyenin hizmet alanlarını genişletmesini, kriz anlarında hızlı kaynak tahsisi yapmasını ve yeni projelere bütçe ayırmasını zorlaştırır. Özellikle verimlilik esaslı bir insan kaynakları planlaması yapılmadan artan personel sayısı, verimsizlik, liyakat zafiyeti ve mali sürdürülemezlik gibi sorunlara yol açabilir. SGK prim borçları veya gecikmeleri ise idarenin yasal yükümlülüklerini aksatmasına, dolayısıyla hukuki ve itibari sorunlara neden olabilir. Bu gider kaleminin kontrolsüz artışı, yatırım harcamalarını kısıtlayarak belediyeyi uzun vadede sabit gider tuzağına sürükleyebilir.

• Faiz giderlerinin bütçe içinde yüksek bir paya ulaşması, belediyenin borçlanma düzeyinin sürdürülebilir olmaktan çıktığını ve önemli miktarda kaynağın doğrudan borç servisinde kullanıldığını gösterir. Bu durum, yatırım ve hizmet bütçesinin daralmasına yol açar; yani halkın doğrudan fayda sağlayacağı altyapı, sosyal hizmet, çevre düzenlemesi gibi alanlara daha az kaynak ayrılır. Aynı zamanda yüksek faiz gideri, belediyenin gelecekteki mali esnekliğini azaltır, yeni projeler için finansman bulmasını zorlaştırır ve ekonomik dalgalanmalara karşı kırılgan hale getirir. Uzun vadede, bu tablo bütçe açıklarına, hizmet kalitesinde düşüşe ve kamuoyunda yönetim güveninin zedelenmesine neden olabilir.

• Mal ve hizmet alım giderlerinin bütçe içindeki payının aşırı yükselmesi, belediyenin kaynaklarını kısa vadeli, tekrar eden harcamalara yoğunlaştırdığını gösterir. Bu durum, yatırım odaklı kalıcı projelere yeterince kaynak ayrılamadığı anlamına gelir ve uzun vadede altyapı, ulaşım, çevre gibi stratejik alanlarda gelişmeyi engeller. Ayrıca bu tür giderlerin artışı, ihale ve hizmet alımı süreçlerinde şeffaflık ve etkinlik risklerini de beraberinde getirir; aşırı dış kaynak kullanımı, belediyenin kendi kurumsal kapasitesini geliştirmesini engelleyebilir. Süreklilik gösteren ama verimlilik analizi yapılmamış mal ve hizmet alımları ise israf, yetersiz denetim ve kaynakların kötüye kullanımı gibi mali disiplin sorunlarını tetikleyebilir.

• Sermaye giderlerinin yüksek olması, her ne kadar yatırım ve gelişme göstergesi olarak olumlu algılansa da, belirli koşullarda önemli riskler barındırabilir. Sermaye giderlerinin bütçe içinde çok yüksek bir orana ulaşması, belediyenin kaynaklarını ağırlıklı olarak uzun vadeli ve büyük ölçekli yatırımlara yönlendirdiğini gösterir. Ancak bu durum, eğer iyi planlanmamışsa, nakit akışında bozulmalara, borçlanma baskısına ve günlük hizmetlerin aksamasına yol açabilir. Aynı zamanda, yatırım projelerinin fizibilite çalışmaları yeterince yapılmamışsa veya siyasi önceliklerle belirlenmişse, bu giderler zamanla atıl yatırımlara, bütçe açıklarına ve halkın beklentilerini karşılamayan sonuçlara dönüşebilir. Ayrıca, büyük sermaye projeleri ihale süreçlerinde yolsuzluk ve usulsüzlük riski taşıdığından, bu harcamaların şeffaflık ve hesap verebilirlik çerçevesinde sıkı denetlenmesi gerekir. Kısacası, yüksek sermaye gideri potansiyel gelişim sağlar; ancak kötü yönetildiğinde belediyeyi finansal açıdan kırılgan ve hizmet sunumu açısından dengesiz hale getirebilir.

Stratejik yönetim alanında uzman ekibimiz, kurumsal, yönetimsel ve kişisel gelişiminize yönelik danışmanlık ve eğitim hizmetleri sunmaktadır. Bu hizmetlerle, organizasyonel verimliliğinizi artırabilir ve yönetim becerilerinizi geliştirebilirsiniz. Ayrıca kurumsal kapasitenizin mevcut durumuna ilişkin ücretsiz ön değerlendirme raporu talep edebilirsiniz. Hizmetlerimiz hakkında daha fazla bilgi almak için bizimle iletişime geçin.

Güncel konulardan haberdar olmak için sosyal medya hesaplarımızdan bizi takip edin..

• LinkedIn
• X
• Instagram
• YouTube